آیا ایران در جنگ کریدورهای ترانزیتی بازنده است؟

موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد ایران در طول تاریخ یک مزیت مهم ژئوپلیتیکی برای این کشور بوده است. اما به نظر می رسد فرصت بهره برداری از این موقعیت در سال های اخیر از دست رفته و مزیت ژئوپلیتیکی که ایران از آن برخوردار است به دلیل بی توجهی در سطوح مختلف به تهدیدی علیه این کشور تبدیل شده است.

این در شرایطی است که کارشناسان ژئوپلیتیک نسبت به از دست دادن «فرصت های طبیعی» برای ایران از نظر مزیت ژئوپلیتیکی و حذف ایران از معادلات منطقه هشدار می دهند.

در ابتدای اردیبهشت امسال، گزارش شد که کشورهای منطقه، ترکیه، عراق، امارات و قطر برای اجرای مسیر ترانزیتی که خاورمیانه را به اروپا متصل می‌کند، توافق کردند. این اقدامی است که آشکارا به معنای نادیده گرفتن موقعیت ژئوپلیتیکی ایران است و اجرای این توافق نشان می دهد که کشورهای منطقه می توانند ایران را از پروژه های ترانزیتی خود حذف کنند.

"جاده توسعه" شامل دو خط راه آهن و ماشین است که از قلمرو ترکیه و عراق می گذرد. مقامات ترکیه اعلام کردند که با اجرای این پروژه، زمان حمل کالا حدود 25 روز کاهش می یابد. این مسیر می تواند جایگزین مسیر فعلی کانال سوئز و دریای سرخ شود. طبق برآوردها، این پروژه تا سال 2050 به طور کامل تکمیل می شود و فاز اول آن در سال 2028 به پایان می رسد.

بازنگری در عرصه خطوط ترانزیتی

شعیب بهمن، پژوهشگر و تحلیلگر روابط بین الملل به روزنامه فراز آنلاین گفت: در سال های اخیر بی توجهی های جدی در عرصه ترانزیتی ایران رخ داده است و به دلیل از بین رفتن نگاه جامع به تحولات بین المللی، ایران نتوانسته است طراحی استراتژیک در مورد کریدورها و مسائل ترانزیتی. که منجر به فقدان یک برنامه مدون، جامع و راهبردی در داخل برای پیشبرد این پروژه شد، از سوی دیگر کشورهای همسایه نیز از این بی توجهی بهره برداری می کنند و به دنبال فعال سازی قابلیت ها و توانمندی های ژئوپلیتیکی خود هستند.

وی تصریح کرد: فعال سازی ظرفیت های ژئوپلیتیکی کشورهای همسایه منجر به تهی شدن ظرفیت های ژئوپلیتیکی ایران شده و خواهد بود. بازنگری در طراحی یک پروژه عظیم در حوزه کریدورهای ترانزیتی به ویژه کریدورهای اقتصادی در ایران ضروری است و این اقدام باید به طور جدی در دستور کار نهادهای مرتبط با حوزه سیاست خارجی قرار گیرد.

وی درباره بی توجهی کشورهای منطقه به موقعیت ژئوپلیتیکی ایران گفت: اما بی توجهی های داخلی و عدم برنامه ریزی برای پروژه های کلان در این زمینه کشورهای دیگر را بر آن داشت تا از این شرایط سوء استفاده کرده و پروژه های خود را پیش ببرند. اگرچه موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در بسیاری از زمینه ها بهتر از همسایگانش است، اما عدم علاقه و سرمایه گذاری در زیرساخت ها باعث شده تا دیگران به فکر راه های جایگزین باشند.

وی ادامه داد: آنچه همه باید بدانند این است که اقتصاد بین‌الملل به دلیل اتفاقاتی که در یک کشور می‌افتد هرگز متوقف نمی‌شود، بلکه راه‌های دیگری را برای نجات خود دنبال می‌کند. بنابراین، اگر ایران برای مثال بیش از 20 سال است که تکمیل پروژه کریدور شمال-جنوب را به تعویق می اندازد، باید منتظر لحظه ای باشد که کریدورهای جایگزین پیرامون آن ساخته شود. از سوی دیگر، اگر ایران تصمیم راهبردی برای مشارکت در طرح کمربند و جاده چین اتخاذ نکند، همسایگان از توانایی های خود استفاده خواهند کرد. توجه داشته باشید که ممکن است جغرافیا و ژئوپلیتیک کشورهای همسایه مشابه جغرافیای ایران نباشد و یا باعث دوری جاده ها و کاهش بازده اقتصادی آنها نسبت به مسیر ایران شود.

ضرورت تحول جدی در داخل ایران

این کارشناس در پایان گفت: ایران نمی‌خواهد مسیرهای تجاری همسایگان خود را مختل کند و طرح «راه توسعه» در صورت رسیدن به مرحله نهایی اجرا می‌شود. به این دلیل که این یک مسیر ترانزیتی و تجاری است و هیچ کشوری نمی تواند آن را مختل کند و ایران نیز چنین سیاستی را دنبال نمی کند. موضوع اصلی توانمندی کشورهای مشارکت کننده در این پروژه است. بنادر امارات و قطر با زیرساخت‌های بندری ما قابل مقایسه نیست و متاسفانه در سال‌های گذشته توجه جدی به توسعه زیرساخت‌های بندری در ایران نشده است، همچنان که زیرساخت‌های حمل‌ونقل ریلی و زمینی نیز توسعه نیافته است.

وی ادامه داد: در زمانی که ما قادر به ایجاد این قابلیت ها و توسعه زیرساخت های خود نیستیم، کشورهای دیگر از این فرصت استفاده خواهند کرد. در شرایطی که همه کشورها از جمله ایران خواهان برقراری امنیت در منطقه و حمایت از ثبات در آنجا هستند، می توان کریدورهای جایگزین را تشکیل داد. بنابراین باید در داخل ایران تحول جدی در خصوص این پروژه ها ایجاد شود و ایران وارد مراحل اجرایی شود. ایران باید در جنگ‌های کریدورها و راه‌های مواصلاتی منطقه، تماشاگر صرف نباشد و فعال‌تر عمل کند.