اتصال شبکه‌های برق ایران، روسیه و باکو: فرصت یا تهدید برای تهران؟

اتصال شبکه‌های برق ایران، روسیه و باکو: فرصت یا تهدید برای تهران؟

 در ۱۳ اکتبر ۲۰۲۵، طی یک نشست سه‌جانبه در باکو، مقامات ایران، روسیه و آذربایجان بر لزوم گسترش همکاری در بخش انرژی و ایجاد کریدور برق شمال-جنوب با اتصال شبکه‌های برق ملی سه کشور تأکید کردند.در این نشست فرزانه صادق ملاواجرد، وزیر راه و شهرسازی ایران، شاهین مصطفی‌اف، معاون نخست‌وزیر آذربایجان و الکسی اورشوک، معاون نخست‌وزیر روسیه حضور داشتند. حمل و نقل، انرژی و گمرک از جمله موضوعات اصلی مورد بحث بودند.

در این جلسه، وزیر راه و شهرسازی ایران بر اهمیت بخش انرژی تأکید کرد و گفت: «بخش انرژی یکی از حوزه‌های استراتژیک همکاری بین سه کشور است. ما باید کریدور شمال-جنوب را گسترش دهیم تا یک محور انرژی را در بر بگیرد و چیزی را ایجاد کنیم که می‌توان آن را «کریدور انرژی» نامید.»

در این زمینه، این سؤال مطرح می‌شود که تأثیر اتصال سه شبکه برق بر ایران چیست و آیا این اتصال می‌تواند تا حدی کسری برق کشور را جبران کند و جایگاه ایران را در سیستم انرژی منطقه‌ای بازتعریف کند.

عبدالله باباخانی، کارشناس انرژی، گفت که ارزیابی پتانسیل این پروژه برای کاهش کسری، مستلزم بررسی واقعیت شبکه محلی است. طبق برآوردهای داخلی، تلفات در شبکه برق ایران حدود ۱۳ درصد تخمین زده می‌شود، به این معنی که به ازای هر ۱۰۰ کیلووات ساعت تولید شده، ۱۳ واحد در طول انتقال و توزیع از بین می‌رود. این بدان معناست که افزایش واردات برق از روسیه یا قفقاز به مزایای کامل نخواهد رسید، مگر اینکه شبکه داخلی قدیمی تعمیر شود.

باباخانی افزود که سوال دوم مربوط به ظرفیت تبادل برق است و توضیح داد که برنامه‌های فعلی، تبادل اولیه برق از طریق آذربایجان را بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ مگاوات پیش‌بینی می‌کنند، در حالی که محور ارمنستان-گرجستان، در صورت تکمیل، می‌تواند امکان تبادل تا ۱۲۰۰ مگاوات را فراهم کند. با این حال، این ارقام در مقایسه با کسری برق تابستانی ایران که می‌تواند در برخی سال‌ها به ۲۴۰۰۰ مگاوات برسد، محدود هستند.

این کارشناس ایرانی به چالش‌های اقتصادی اشاره کرد و توضیح داد که ترانزیت برق از طریق آذربایجان، ارمنستان یا گرجستان نیاز به هزینه حمل و نقل دارد و هزینه بالای مبدل‌های جریان مستقیم (DC) می‌تواند قیمت برق وارداتی را افزایش دهد. وی افزود که باید به خطرات مرتبط با وابستگی ایران به گاز، برق و بنزین روسیه نیز توجه شود.

باباخانی تأکید کرد که از دیدگاه برخی از طرف‌هایی که ارتباط با روسیه را راهی برای خروج از بحران انرژی ایران می‌دانند، این پروژه چندمحوری، از طریق دو مسیر از آذربایجان و ارمنستان به گرجستان، می‌تواند ایران را به پلی بین خاورمیانه و اوراسیا تبدیل کند و به آن موقعیت ژئوپلیتیکی جذابی بدهد و توانایی استفاده از برق را به عنوان یک ابزار قدرت نرم به آن بدهد.

با این حال، موانع خاصی وجود دارد که اهمیت کریدور شمال-جنوب را محدود می‌کند، که اولین مورد آن پروژه کریدور انرژی دریای سیاه بین گرجستان و رومانی است که توسط اتحادیه اروپا پشتیبانی می‌شود و قرار است قبل از پایان دهه جاری عملیاتی شود. این پروژه بخش قابل توجهی از مازاد برق منطقه‌ای را از ایران دور می‌کند. مورد دوم، اتصال شبکه برق عراق به شبکه شورای همکاری خلیج فارس است. فاز اول این پروژه تقریباً 600 مگاوات برق را از کویت به بصره منتقل می‌کند و وابستگی تاریخی عراق به واردات برق از ایران را کاهش می‌دهد.

در این زمینه، اگر ایران فقط به یک مسیر، مانند کریدور آذربایجان، متکی باشد، خطرات ژئوپلیتیکی و وابستگی به روسیه افزایش می‌یابد و این کشور در برابر نوسانات سیاسی آسیب‌پذیرتر خواهد شد. مسیر عبور از آذربایجان از نظر فنی کوتاه‌تر اما از نظر سیاسی به دلیل تنش‌های مرزی در قفقاز جنوبی پرخطرتر است. از سوی دیگر، کریدور ارمنستان-گرجستان به لطف سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های برق جریان مستقیم و نظارت چندجانبه، ثبات بیشتری را ارائه می‌دهد و به عنوان یک عامل متعادل‌کننده بالقوه عمل می‌کند.

از نظر اقتصادی، سود حاصل از این کریدور تنها در صورتی امکان‌پذیر خواهد بود که ایران بتواند ترانزیت برق به کشورهای ثالث را مدیریت کند. تکیه بر واردات یا صادرات فصلی برای ایجاد یک موقعیت ژئوپلیتیکی پایدار کافی نیست، زیرا این مسیر محدود به سادگی به یک خط برق روسیه-ایران تبدیل خواهد شد.