زیر ذره‌بین… آسیب‌های پنهان زیست‌محیطی جنگ علیه ایران

 زیر ذره‌بین… آسیب‌های پنهان زیست‌محیطی جنگ علیه ایران

در حالی که افکار عمومی معمولاً درگیر تلفات انسانی و پیامدهای سیاسی جنگ است، جنبه‌ای عمیق‌تر، خاموش‌تر و ماندگارتر از این بحران‌ها از نظر پنهان مانده است: تخریب گسترده محیط زیست و اختلال در تعادل‌های شکننده زیست‌محیطی. حملات موشکی و هدف قرار دادن تأسیسات صنعتی، به ویژه در مناطق حساس انرژی، نه تنها زیرساخت‌ها را نابود می‌کند، بلکه ابرهای آلودگی را در هوا، آب و خاک آزاد می‌کند که اثرات آن می‌تواند سال‌ها، شاید حتی دهه‌ها، ادامه یابد.

در این زمینه، حملات آمریکایی-اسرائیلی که مجتمع پتروشیمی در ماهشهر، استان خوزستان را هدف قرار داد، می‌تواند به عنوان نمونه‌ای بارز از آنچه به عنوان "آلودگی جنگی" شناخته می‌شود، تلقی شود. موضوع در اینجا فراتر از خسارات مادی مستقیم است و شامل خسارات عمیق و گسترده زیست‌محیطی نیز می‌شود. حملات به تأسیساتی مانند فجر و امیرکبیر منجر به انفجارها و آتش‌سوزی‌های عظیم شد و علاوه بر تخریب صنعتی، پیامدهای سنگین زیست‌محیطی را نیز به جا گذاشت که برای مدت طولانی ادامه خواهد داشت. ستون‌های ضخیمی از دود سیاه، آسمان ماهشهر را پوشانده بود، مانند پرده‌ای تیره که شهر را در خاکستر خود می‌پوشاند.

آتش‌سوزی در تأسیسات پتروشیمی از این نوع معمولاً ترکیبی خطرناک از آلاینده‌ها را آزاد می‌کند: ذرات ریز دوده، ترکیبات گوگرد و گازهای بسیار سمی. این مواد نه تنها هوا را خفه می‌کنند، بلکه در درازمدت در را به روی بیماری‌های مزمن تنفسی، مشکلات قلبی و حتی افزایش خطر سرطان باز می‌کنند. یکی از خطرناک‌ترین جنبه‌هایی که اغلب در چنین بلایایی نادیده گرفته می‌شود، پدیده‌ای به نام "باران سمی" است که در آن ذرات نفت، فلزات سنگین و ترکیبات شیمیایی با رطوبت جو مخلوط می‌شوند و سپس به صورت باران سیاه یا رسوبات آلوده به زمین بازمی‌گردند و خاک، منابع آب و حتی محصولات کشاورزی را ویران می‌کنند.

تهدیدی خاموش برای آب و خاک که فراتر از انفجار است

تهدید برای آب و خاک پیچیده‌تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد. هدف قرار دادن تأسیسات پتروشیمی احتمال نشت مواد شیمیایی و ریختن زباله‌های صنعتی به محیط اطراف را افزایش می‌دهد. در منطقه‌ای مانند ماهشهر، با مناطق ساحلی و پهنه‌های آبی در خلیج فارس، این آلاینده‌ها محلی باقی نمی‌مانند، بلکه به سرعت راه خود را به آب‌های سطحی و دریا پیدا می‌کنند. نتیجه نه تنها تهدیدی برای اکوسیستم دریایی است، بلکه ضربه مستقیمی به معیشت جوامع محلی، به ویژه ماهیگیران، وارد می‌کند.

خسارت ناشی از این نوع آلودگی به راحتی پاک نمی‌شود. کارشناسان محیط زیست هشدار می‌دهند که اثرات آن می‌تواند سال‌ها پس از توقف دود ادامه داشته باشد. خاک آلوده به تدریج حاصلخیزی خود را از دست می‌دهد، کشاورزی رو به زوال می‌رود و سموم به زنجیره غذایی نفوذ می‌کنند و در نهایت به انسان‌ها و حیوانات می‌رسند. در محیط دریایی، آلودگی نفتی و شیمیایی می‌تواند کل گونه‌ها را از بین ببرد و تنوع زیستی را به شدت کاهش دهد.

در ساعات اولیه انفجارهایی که در روزهای پایانی جنگ ۴۰ روزه، به ویژه در صنایع فولاد و پتروشیمی، کارخانه‌ها و تأسیسات ایران را هدف قرار داد، دود و گازهای سمی تهدیدی مستقیم برای ساکنان و کارگران منطقه ایجاد کرد و به طور بالقوه منجر به مسمومیت حاد، بحران‌های تنفسی و تشدید بیماری‌های مزمن شد. با وجود تلاش‌های تخلیه و تلاش برای کنترل اوضاع، تأثیر این لحظات اولیه در سلامت عمومی در کوتاه‌مدت و میان‌مدت همچنان باقی است.

با این حال، ابعاد زیست‌محیطی جنگ بسیار فراتر از مرزهای جغرافیایی است. طبق برآوردهای یکی از اعضای شورای راهبردی سازمان حفاظت محیط زیست ایران، تقریباً شش میلیون تن دی اکسید کربن در طول ۱۴ روز اول عملیات نظامی علیه ایران در جو منتشر شده است. این رقم معادل انتشار گازهای گلخانه‌ای یک کشور کوچک در یک سال کامل یا تقریباً یک میلیون خودروی سوختی است. این نشان می‌دهد که چگونه جنگ‌ها به محرک مستقیم بحران جهانی آب و هوا تبدیل می‌شوند.

قابل توجه است که این انتشارها صرفاً از هواپیماهای نظامی سرچشمه نمی‌گیرند، بلکه از تخریب زیرساخت‌ها، آتش‌سوزی مخازن نفت، استفاده از تجهیزات سنگین و حتی تلاش‌های بازسازی پس از جنگ که به مقادیر عظیمی سیمان، آهن و انرژی نیاز دارند نیز ناشی می‌شوند. به عبارت دیگر، تأثیر زیست‌محیطی جنگ با پایان آن پایان نمی‌یابد؛ بلکه پس از آن ادامه یافته و تشدید می‌شود.

آنچه در ماهشهر اتفاق افتاد صرفاً یک حادثه صنعتی یا یک حمله نظامی زودگذر نبود، بلکه نمونه‌ای آشکار از تخریب سیستماتیک محیط زیست بود که در سایه جنگ مدرن رخ می‌دهد. جنگی که قربانیان واقعی آن - هوا، آب، خاک و در نهایت خود بشریت - به راحتی شنیده نمی‌شوند. در جهانی که برای مهار بحران اقلیمی تلاش می‌کند، چنین رویدادهایی مانند ضربات مضاعف عمل می‌کنند، عدم تعادل را عمیق‌تر می‌کنند و آینده را به سمت شکنندگی بیشتر سوق می‌دهند.

با توجه به موارد فوق، هدف قرار دادن تأسیسات انرژی در ماهشهر صرفاً یک تحول نظامی نبود، بلکه یک هشدار جدی بود. هزینه واقعی جنگ بسیار فراتر از آن چیزی است که بر روی سطح آوار قابل مشاهده است و بر نسل‌های آینده و ثبات کل اکوسیستم‌ها تأثیر می‌گذارد.

تأثیر زیست‌محیطی اقدامات نظامی، مانند تبدیل تپه‌های شنی به رودخانه‌ها، به ما یادآوری می‌کند که جنگ پیامدهای زیست‌محیطی بلندمدتی دارد که می‌تواند به جوامع محلی و اکوسیستم‌ها آسیب برساند.https://t.co/tfVccK3e8Z https://t.co/2Xnnmw0gbL

— Kousar Joyenda کوثر جوينده (@kousarjoyenda) April 27, 2026