ایران: کسری بودجه صندوق‌های بازنشستگی با افزایش وابستگی به بودجه دولتی به مرحله بحرانی رسیده است

ایران: کسری بودجه صندوق‌های بازنشستگی با افزایش وابستگی به بودجه دولتی به مرحله بحرانی رسیده است

 گزارش‌ها نشان می‌دهد که بحران کسری بودجه در صندوق‌های بازنشستگی ایران به مرحله بحرانی رسیده است و چندین صندوق اصلی قادر به پرداخت حقوق بازنشستگان بدون کمک مستقیم دولت نیستند.

روزنامه دنیای اقتصاد گزارش داد که کسری شدید بودجه صندوق‌های بازنشستگی ایران، چهار صندوق اصلی - صندوق بازنشستگی کشوری، صندوق نیروهای مسلح، صندوق کارکنان شرکت فولاد و صندوق وزارت اطلاعات - را برای انجام تعهدات خود کاملاً به بودجه دولت وابسته کرده است. اعتبارات اختصاص یافته به این صندوق‌ها در بودجه 2025 تقریباً 17٪ از کل بودجه کشور را تشکیل می‌دهد.

بحران صندوق‌های بازنشستگی به یکی از بزرگترین چالش‌های اقتصادی و اجتماعی ایران تبدیل شده است. به دلیل کمبود منابع داخلی، این چهار صندوق قادر به پرداخت حقوق بازنشستگان نیستند و آنها را مجبور به قرض گرفتن مستقیم از دولت می‌کنند.طبق داده‌ها، اعتبارات اختصاص یافته به این صندوق‌ها در بودجه 2025 در مقایسه با سال 2024 بیش از 71٪ افزایش یافته و به تقریباً 7.07 میلیارد دلار رسیده است که 17٪ از بودجه عمومی کشور را تشکیل می‌دهد.

یکی از مهمترین چالش‌های فعلی در ایران، کسری ساختاری صندوق‌های بازنشستگی و وابستگی فزاینده آنها به بودجه عمومی است. این صندوق‌ها که زمانی مازاد داشتند، اکنون به دلیل سوء مدیریت سرمایه‌گذاری‌ها، افزایش زیان در شرکت‌های تابعه و انباشت بدهی‌های دولتی، برای پوشش تعهدات خود به حمایت مداوم دولت نیاز دارند.

طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس ایران، تقریباً ۲۸.۵ میلیون نفر عضو صندوق‌های بازنشستگی هستند که شامل ۲۱ میلیون نفر از سازمان بیمه اجتماعی، ۲.۵ میلیون نفر از صندوق بازنشستگی کشوری، ۳ میلیون نفر از صندوق روستاییان و عشایر و تقریباً ۱.۳ میلیون نفر از صندوق بیمه نیروهای مسلح می‌شود.در میان این صندوق‌ها، صندوق بازنشستگی کشوری، صندوق نیروهای مسلح، صندوق کارکنان شرکت فولاد و صندوق وزارت اطلاعات قادر به پرداخت حقوق بازنشستگی از منابع خود نیستند و مجبورند به بودجه دولت تکیه کنند.

طبق آمار جدید، تخصیص مالی به صندوق‌های بازنشستگی ایران در مقایسه با سال گذشته بیش از ۷۱ درصد افزایش یافته و به حدود ۷.۰۷ میلیارد دلار، معادل ۱۷ درصد از کل بودجه، رسیده است. صندوق بازنشستگی غیرنظامی بیشترین سهم را دریافت کرده است که با افزایش ۵۴ درصدی نسبت به سال قبل، به حدود ۳.۵۸ میلیارد دلار رسیده است.

صندوق بیمه نیروهای مسلح با افزایش ۳۶ درصدی، به حدود ۱.۸ میلیارد دلار رسیده است. صندوق کارکنان شرکت فولاد و صندوق وزارت اطلاعات سهم کمتری دریافت کرده‌اند که به ترتیب حدود ۱۵۰ میلیون دلار و ۲۵ میلیون دلار است که افزایش ۳۳ درصدی و ۴۰ درصدی را نشان می‌دهد.علاوه بر این، دولت ایران متعهد به بازپرداخت معادل ۱.۸۲ میلیارد دلار از بدهی‌های حسابرسی شده خود به سازمان بیمه اجتماعی (۱.۶۸ میلیارد دلار) و صندوق بیمه کشاورزان، روستاییان و عشایر (۱۳۶ میلیون دلار) است. بیشتر بدهی‌های دولت به سازمان بیمه اجتماعی از طریق انتقال اموال و دارایی‌های دولتی، به جای پرداخت نقدی، تسویه خواهد شد.

بیمه اجتماعی بزرگترین صندوق بیمه در ایران است و کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون اصلاحات ساختاری فوری، در سال‌های آینده به بودجه عمومی وابسته خواهد شد. انتظار می‌رود وابستگی آن در کمتر از 30 سال به 10 درصد تولید ناخالص داخلی برسد.بخش عمده منابع این صندوق از درآمدهای حق بیمه تامین می‌شود، اما با رسیدن تعداد زیادی از کارگران به سن بازنشستگی و کاهش تعداد تازه واردان به بازار کار، درآمدهای آن تحت فشار قابل توجهی قرار دارد. علاوه بر این، بازده حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها و فروش دارایی‌ها در سال 2024 از 7 درصد کل بودجه این نهاد تجاوز نخواهد کرد.

طبق این گزارش، میانگین بازده کل سرمایه‌گذاری‌های شرکت‌های تابعه سازمان بیمه اجتماعی در پنج سال گذشته تقریباً 21.1 درصد بوده است، اما بازده واقعی پس از کسر نرخ بهره بانکی 19.8 درصد از 1.3 درصد فراتر نرفته است.مفاد قانونی مربوط به خصوصی سازی سهام مدیریتی یا کنترلی در شرکت های تابعه صندوق های بازنشستگی، تدوین مقررات ناظر بر سرمایه گذاری های آنها و سازوکار تأیید صلاحیت مدیران عامل و اعضای هیئت مدیره در شرکت های تابعه، علیرغم گذشت مهلت اجرای این اصلاحات، هنوز اجرایی نشده است.